vị tổ đầu tiên, người khai sinh, người sáng lập ra một dòng họ, một cộng đồng tộc người, một dân tộc, một quốc gia, thậm chí cả loài người. Vị TT có thể là nam giới, có thể là nữ giới, có thể là người, cũng có thể không phải là người. Càng trở về quá khứ xa xôi, thì TT càng mang tính thần thoại và truyền thuyết. Càng ở thời gian muộn hơn, thì tính chất xác thực càng nhiều hơn. Tuy vậy việc xác định nguồn gốc và thời gian không phải là dễ dàng, nhiều khía cạnh nằm trong giả thuyết khoa học. Để xác định TT, phải sử dụng nhiều ngành khoa học khác nhau và phải áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành mới mong tiếp cận được chân lí.
Dưới xã hội nguyên thuỷ, TT của các thị tộc thường được gán cho một Tôtem (xt. Tôtem) nào đó, thường là một muông thú nào đó. Dấu vết tàn dư của tập tục này: ở dân tộc Dao, quan niệm rằng Long Khuyển là tổ tiên xa xưa của mình, ở người Việt là chim Lạc.
Trong xã hội mẫu hệ, TT là một người phụ nữ; trong xã hội phụ hệ, là một người đàn ông. Trong xã hội có giai cấp, có nhà nước, khi dòng họ ra đời thì TT các dòng họ thường là nam giới.
Theo truyền thuyết, TT của dân tộc Việt là Lạc Long Quân và Âu Cơ, sinh ra 100 trứng, nở ra thành 100 người con. Đối với Việt Nam, thì vị TT khai sinh ra nước Văn Lang cổ đại là Vua Hùng (ngày 10.3 âm lịch hằng năm là ngày giỗ tổ Hùng Vương). Đối với toàn nhân loại, thì kinh Thánh tin rằng Ađam (Adam) và Êva (Eva) là TT của loài người.
Việc xác định TT rất khó khăn phức tạp. Tuy nhiên đây là một việc làm rất có ý nghĩa để củng cố ý thức và truyền thống tốt đẹp của cộng đồng, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc.
